Świętość i brzmienie. Muzyka w biblii

Krzysztofa Lipki

o książce

Sztuka wraz z światem z biegiem czasu przeminie, 

tylko muzyka, sięgająca nieba, 

pozostanie na zawsze. 

 

Tak twierdzi XVII-wieczna inskrypcja umieszczona w jednym z polskich kościołów. Muzyka przetrwa, bo należy do świata wiecznego, w Piśmie Świętym mamy liczne miejsca, które mówią o jej boskim pochodzeniu. Chociaż Stary Testament wielokrotnie porusza tę tematykę, bardzo mało o muzyce sięgającej xiii wieku przed Chrystusem wiemy, a większość tej wiedzy zaciemniają nowe, zbyt daleko posunięte interpretacje. W niniejszej książce trzymam się wiernie tylko litery Biblii i pokazuję, że jedyne, co się nie zmieniło, to rola muzyki w życiu człowieka. Wszystko, czemu obecnie muzyka służy, ma źródło w Piśmie Świętym, bo wszystko to zawdzięczamy czasom, w których człowiek bezpośrednio rozmawiał z Bogiem. 

W środku

^

Biblia

Czym jest i jakie zajmuje miejsce w sztuce

^

Nowy Testament

Czym jest i jakie w nim znajdują się wzmianki muzyczne

^

Stary Testament

Czym jest i jakie w nim miejsce zajmuje muzyka

CZĘŚĆ I. STARY TESTAMENT

Profetyczna religia Żydów uwolniła umysły od magii, rzeczowej transcendencji, z radykalnością niespotykaną nigdzie indziej na ziemi.

—— Karl Jaspers

1.1. Czym jest Stary Testament?

Starszą częścią Biblii jest oczywiście Stary Testament, księga o szczególnie złożonej strukturze, którą tutaj można przedstawić jedynie w telegraficznym skrócie, podając to po prostu, co każdy wiedzieć powinien. Już sam język Starego Testamentu nie jest jednolity; przeważa starohebrajski, ale są także fragmenty pisane w aramejskim, czyli w północnozachodnio-semickim, palestyńskim języku Chrystusa.

Stary Testament składa się z 39 ksiąg zasadniczych – to Biblia hebrajska i protestancka; z tych samych 39 ksiąg i dodatkowo dziesięciu dalszych tekstów, tak zwanych deuterokanonicznych, powstałych w judaizmie hellenistycznym – zbudowana jest obszerniejsza wersja Biblii, obowiązująca w kościele rzymskokatolickim. Zasada tego podziału wynika z wieku poszczególnych elementów. Jak już zaznaczyłem, generalnie zajmować się będę trzonem hebrajskim (protestanckim), a młodsze księgi deuterokanoniczne omówię o osobnym rozdziale.

Księgi Starego Testamentu ułożone są w utwierdzonym historycznym porządku, lecz ich charakter nie jest jednolity ani dokładnie podzielony i pogrupowany według zasadniczych różnic. Ogólnie rzecz biorąc wszystkie księgi dzielą się na cztery grupy dające się wyodrębnić jako odmienne gatunki literackie.

Grupa 1 to Pięcioksiąg, Księgi Mojżeszowe: Początku (Genesis), Wyjścia (Exodus), Kapłaństwa (Leviticus), Liczb (Numeri) i Powtórzonego Prawa (Deuteronomium). Zawierają one teksty historyczne w najszerzej rozumianym aspekcie: historię Hebrajczyków od Stworzenia świata do powrotu z niewoli egipskiej; historię tworzenia i utwierdzania wiary i przyszłej religii Boga Jedynego; historię narastania obyczajów, zwyczajów i praw; dzieje kolejnych pokoleń dwunastu głównych rodów-plemion hebrajskich; historię walk i zwycięstw – wiele z tych tematów jest ujętych z pewnymi powtórzeniami.

Grupa 2 obejmuje 11 ksiąg historycznych lub deuteronomicznych: Jozuego, Sędziów, Ruty, 2 Samuelowe, 2 Królewskie, 2 Kronik oraz 2 proroków, Ezdrasza i Nehemijasza; ich nazwy są wielokrotnie podwójne, co jest wykazane niżej w odrębnym spisie. Określenie charakteru tych tekstów należy rozumieć jako powtórzenie niektórych wątków Pięcioksięgu, ich kontynuację, rozwinięcie i utwierdzenie.

Grupa 3 to teksty literackie w liczbie 6, księgi: Estery, Hioba, Psalmy, Przypowieści Salomona, Kaznodziei Salomona i Pieśń nad Pieśniami. Każde z tych dzieł jest odrębnego charakteru; dwa pierwsze można by nazwać anachronicznie nowelami o silnym zabarwieniu etycznym; Przypowieści i Mądrości kaznodziei Salomona (Koheleta) to zbiory myśli, aforyzmów i maksym; Psalmy to poetyckie refleksje, modlitwy i skargi Salomona zaś Pieśń nad Pieśniami to religijna poezja miłosna, którą można odczytywać z bardziej świeckich lub też z głęboko religijnych pozycji.

Grupa 4 składa się z 17 ksiąg prorockich, zamykających Stary Testament; są to proroctwa kolejno: Izajasza, Jeremiasza, Treny Jeremiaszowe, Ezechiela, Daniela, Ozeasza, Joela, Amosa, Abdyjasza, Jonasza, Michaesza, Nahuma, Abakuka, Sofonijasza, Aggieusza, Zacharyjasza i Malachyjasza – wersje imion podaję za Biblią Gdańską, której używam jako głównego tekstu badań. Wszystkie księgi 4 grupy w tonie wieszczenia opowiadają o tym, co dalej czeka Hebrajczyków (na tle tego, co się już wydarzyło), ale rzeczą największej wagi jest tu umoralnienie, nawoływanie do poprawy, umacnianie wiary, walka z grzechem, napomnienia, przestrogi, groźby, wizje Sądu Ostatecznego etc. Nie są to zwyczajne teksty, lecz przynajmniej fragmentami prorockie, wizjonerskie, natchnione, mistyczne.

Jak widać rozmaitość ksiąg Starego Testamentu jest ogromna, a zróżnicowanie to wynika nie tylko z odmienności gatunkowej czy formalnej, ale także z innych, nie mniej ważnych różnic, jak odmienny czas powstania, inna osobowość autora, styl formułowania i wypowiadania myśli, dostosowanie retoryki do tematu etc. Trzeba też pamiętać, że wyliczonych 39 ksiąg Starego Testamentu to nie wszystko; ten trzon świętych tekstów obrosły jest następnymi, przede wszystkim dodatkami i interpretacjami Tory, Talmudu (Miszny i Gemary), wersji jerozolimskiej i babilońskiej, dalszymi apokryfami oraz literaturą wyrosłą z tekstów podstawowych itp.

Stary Testament opowiada historię Hebrajczyków od Stworzenia świata do i wieku przed Chrystusem, i momentami nieco jeszcze dalej. Początkowo historia ta jest dziejami człowieka od początku istnienia, potem przechodzi w wydarzenia prehistoryczne i wreszcie wkracza w czas, który jest poświadczony przez inne źródła (od xiii wieku p.n.e.), archeologiczne, materialne, pisane w innych kulturach, w niewielkiej części tylko, choć słabo, przez dające się interpretować oryginalne zabytki sztuki czy rzemiosła. Wszystko, co wiemy o sztuce antycznej innych kręgów kulturowych, od Asyrii przez Egipt, Grecję czy Persję aż do Etrusków i Rzymu, w wypadku Hebrajczyków istnieje tylko śladowo; z dwóch przyczyn: po pierwsze z powodu losów politycznych i społecznych ludu będącego w niewoli, w drodze i w walkach, a po drugie z powodu religijnego zakazu przedstawień. Główne zatem wiadomości o życiu i losach starożytnych Żydów czerpiemy właśnie ze Starego Testamentu.

Najstarsze wzmiankowane w Pięcioksięgu wypadki ziemskiej historii ludu dotyczą czasu około xviii wieku przed Chrystusem (dzieje Abrahama). Czas klasyczny, panowania Saula i Dawida, przypada na wieki xi – x. Tekst Starego Testamentu powstawał około tysiąca lat; jego zaczątki zachowały się na glinianych tabliczkach z xiii w. p.n.e., najstarsze fragmenty tekstu z wieku xii (Pieśń Debory, fragm. Księgi Sędziów), ostatnie z ii wieku p.n.e. Dalsze ogniwa, z czasów już chrześcijańskich (deuterokanoniczne) w liczbie dziesięciu, są przez jednych za kanoniczne przyjmowane, przez innych wyłączane ze Starego Testamentu.

W końcu vii w. przed Chrystusem, po reformie Jozjasza, były już zapewne gotowe w obecnej postaci niektóre z najważniejszych części Starego Testamentu (Księga Liczb; Księga Powtórzonego Prawa), dalsze ważne etapy w krystalizowaniu się tekstu przypadły na wiek vi p.n.e. W v – iv wieku była gotowa całość Pięcioksięgu oraz Księgi: Jozuego, Sędziów, Samuela, 1 Królewska, Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Przysłów, Hioba; rozwijały się pozostałe8. I wreszcie, w ii wieku p.n.e., powstały ostatnie włączone do kanonu opowieści, Daniela i Estery.

Układ ksiąg Starego Testamentu:

Pięcioksiąg:

1. 1 Księga Mojżeszowa:

Księga Rodzaju lub Początku (Genesis) (skrót:)9 Rdz

2. 2 Księga Mojżeszowa:

Księga Wyjścia (Exodus) . . . . . . . . Wj

3. 3 Księga Mojżeszowa:

Księga Kapłaństwa (Leviticus) . . . . . .Kpł

4. 4 Księga Mojżeszowa:

Księga Liczb (Numeri) . . . . . . . .Lb

5. 5 Księga Mojżeszowa:

Księga Powtórzonego Prawa (Deuteronomium) . Pwt

6. Księga Jozuego (Josuae) . . . . . . . Joz

7. Księga Sędziów (Judicum) . . . . . . .Sdz

8. Księga Ruty (Ruth) . . . . . . . . .Rt

9. 1 Księga Samuelowa (1 Regum) . . . . .1 Sm

10. 2 Księga Samuelowa (2 Regum) . . . . .2 Sm

11. 1 Księga Królewska (3 Regum) . . . . .1 Krl

12. 2 Księga Królewska (4 Regum) . . . . .2 Krl

13. 1 Księga Kronik (1 Paralipomenon) . . . .1 Krn

14. 2 Księga Kronik (2 Paralipomenon) . . . .2 Krn

15. Księga Ezdraszowa (1 Esdrae) . . . . . .Ezd

16. Księga Nehemijaszowa

(lub 2 Ezdraszowa, 2 Esdrae) . . . . . .Ne

17. Księga Estery (Esther) . . . . . . . .Est

18. Księga Ijobwa (Iob, Hiob) . . . . . . .Hi

19. Księga Psalmów (Psalmi) . . . . . . .Ps

20. Księga Przypowieści Salomonowych

(Proverbia Salomonis) . . . . . . . .Prz

21. Księga Kaznodziei Salomona (Ecclesiastes)

lub Księga Koheleta (Kohelet) . . . . . .Koh

22. Pieśń Salomona (Canticum canticorum) . . .Pnp

23. Księga Izajasza (Esaias) . . . . . . . .Iz

24. Księga Jeremijaszowa (Ieremias) . . . . . .Jr

25. Treny Jeremijaszowe (Lamentationes Ieremiae) . .Lm

26. Księga Ezechyjela (Ezechiel) . . . . . .Ez

27. Księga Danijela (Daniel) . . . . . . . Dn

28. Księga Ozeasza (Oseas) . . . . . . . .Oz

29. Księga Joela (Ioel) . . . . . . . . .Jl

30. Księga Amosa (Amos) . . . . . . . .Am

31. Księga Abdyjasza (Abdias) . . . . . . .Ab

32. Księga Jonasza (Ionas) . . . . . . . .Jon

33. Księga Michaesza (Michaes) . . . . . .Mi

8. To właśnie czasy, kiedy powstawały w Grecji podstawowe dzieła filozoficzne z dialogami Platona na czele.

9. Skróty tytułów poszczególnych ksiąg Biblii podane za Encyklopedią Katolicką, dodatek Wykaz skrótów, Lublin 1993, s. 1.34 35

34. Księga Nahuma (Nahum) . . . . . . .Na

35. Księga Abakuka (Habacuc) . . . . . . .Ha

36. Księga Sofonijasza (Sophomnias) . . . . .So

37. Księga Aggieusza (Aggaeus) . . . . . . .Ag

38. Księga Zacharyjasza (Zacharias) . . . . . .Za

39. Księga Malachyjasza (Malachias)10 . . . . .Ml

Spora liczba powtórzeń w Starym Testamencie wynika oczywiście z długiej i złożonej historii tego świętego tekstu. Powtórzenia te odgrywają jednak ważną rolę. Przede wszystkim niektóre z nich są celowe, przyczyniają się do zapamiętania najważniejszych fragmentów, do oswojenia się z nazwami i faktami; inne pozwalają nam utrwalić wiadomości. Ale zawsze te powtórzenia są dla nas celowe: tak Księga Święta powstała, taki ma kształt i taki musi zachować. Tak właśnie mamy ją czytać, niczego nie opuszczając.

Śladem tego i w moim tekście znajdzie się kilka powtórzeń. I tak ma być. Pewne sprawy należy powtarzać, żeby docenić, zapamiętać, utrwalić.

A tak, synu mój! z tych słów się ostatecznie upomnieć możesz: albowiem składaniu wielu ksiąg końca niemasz, a wiele czytać, jest spracowanie ciała.

—— Kohelet ( 12: 13 )

Rozdziałów

Stron

Wszystko, czemu obecnie muzyka służy, ma źródło w Piśmie Świętym, bo wszystko to zawdzięczamy czasom, w których człowiek bezpośrednio rozmawiał z Bogiem.

Wszystkie rzeczy są pełne zabaw, a człowiek nie może ich wymówić; oko nie nasyci się widzeniem, a ucho nie napełni się słyszeniem.

Kohelet ( 1: 8 )

Obrazy tajemnicze i wyzywająco jasne… Jak oprzeć się pragnieniu wyjaśnienia, próby stania się choćby nieśmiałym echem tego wielkiego głosu, którego nigdy nie można przestać słyszeć?

Pierre Prigent

Jest kto strapiony między wami, niechże się modli; jest kto dobrej myśli, niechajże śpiewa.

Apostoł Jakub ( Jk 5: 13 )

Profetyczna religia Żydów uwolniła umysły od magii, rzeczowej transcendencji, z radykalnością niespotykaną nigdzie indziej na ziemi.

Karl Jaspers

Przypuszczalnie pewnego dnia wszyscy usłyszymy dźwięk, który słyszano na górze Synaj.

Jeremy Montagu

O Autorze

Krzysztof Lipka – dr hab. filozofii, prof. emerytowany UMFC; muzykolog, historyk sztuki, pisarz, poeta; w latach 1975 – 2001 redaktor w Polskim Radiu (liczne nagrody, w tym „Złoty Mikrofon”, 1992); autor kilkunastu książek, w tym wiersze (Usta i kamień, 1992, Elegie moszczenickie, 2000; Kasztanów Dwadzieścia, 2003), opowiadania (Wariacje z fletem, 1989; Technika własna, 2007), powieści (Pensjonat Barateria, 1993; Wszystko przez Schuberta, 2001; Nóż na gardle, 2012; Statek szaleńców. Dziennik pokładowy, 2021; Mamuśki, 2021), eseje (Słyszalny krajobraz, 2003; Miasta i klucze, 2005), baśń dla dzieci (Laura na Zamku Godzin, 2012) oraz ponad trzystu artykułów z zakresu kultury, sztuki, estetyki. Ostatnie cztery książki (Wydawnictwo UMFC) poświęcone filozofii sztuki, głównie muzyki (Utopia urzeczywistniona. Metafizyczne podłoże treści dzieła muzycznego, 2009; Pejzaż nadziei. Historyczny rozwój muzyki jako proces o charakterze teleologicznym, 2010; Entropia kultury. Sztuka w ponowoczesnej pułapce 2013; Abstrakcja i przestrzeń. Szkic o ekspansji myśli i sztuki, 2017). Zajmuje się estetyką filozoficzną, szczególnie ontologią dzieła muzycznego, sztuką abstrakcyjną i związkami sztuki z etyką. 

Jest to tekst o tym, jak namiętności i pasje zniszczyły stary kaleki porządek i powołały na jego miejsce nie mniej kaleki nowy, a przy tym bezlitośnie przemodelowały ludzką duszę, odbierając jej resztki wiary i nadziei. 

Krzysztof Lipka

Inne książki tego autora

Mamuśki. Powieść erotyczna, ale nie pornos

Miasta i Klucze

Pensjonat Barataria

Laurą na zamku godzin

Utopia urzeczywistniona. Metafizyczne podłoże treści dzieła muzycznego

Statek szaleńców. Dziennik pokładowy

Abstrakcja i przestrzeń. Szkic o ekspansji myśli i sztuki

Niespodziewana przemiana Marszałka Bimbusa. Co gra w duszy Jerzemu Maksymiukowi

Kolejna książka tego autora!

wkrótce

10% na KSIĄŻKI

w przedsprzedaży

Możesz mieć książkę w domu, zanim trafi ona do dystrybucji!

W dodatku 10% taniej!

Zasubskrybuj nasz newsletter, będziemy Cię informować o nowościach!