Świętość i brzmienie. Muzyka w biblii

CZĘŚĆ I. STARY TESTAMENT

Profetyczna religia Żydów uwolniła umysły od magii, rzeczowej transcendencji, z radykalnością niespotykaną nigdzie indziej na ziemi.

—— Karl Jaspers

1.1. Czym jest Stary Testament?

Starszą częścią Biblii jest oczywiście Stary Testament, księga o szczególnie złożonej strukturze, którą tutaj można przedstawić jedynie w telegraficznym skrócie, podając to po prostu, co każdy wiedzieć powinien. Już sam język Starego Testamentu nie jest jednolity; przeważa starohebrajski, ale są także fragmenty pisane w aramejskim, czyli w północnozachodnio-semickim, palestyńskim języku Chrystusa.

Stary Testament składa się z 39 ksiąg zasadniczych – to Biblia hebrajska i protestancka; z tych samych 39 ksiąg i dodatkowo dziesięciu dalszych tekstów, tak zwanych deuterokanonicznych, powstałych w judaizmie hellenistycznym – zbudowana jest obszerniejsza wersja Biblii, obowiązująca w kościele rzymskokatolickim. Zasada tego podziału wynika z wieku poszczególnych elementów. Jak już zaznaczyłem, generalnie zajmować się będę trzonem hebrajskim (protestanckim), a młodsze księgi deuterokanoniczne omówię o osobnym rozdziale.

Księgi Starego Testamentu ułożone są w utwierdzonym historycznym porządku, lecz ich charakter nie jest jednolity ani dokładnie podzielony i pogrupowany według zasadniczych różnic. Ogólnie rzecz biorąc wszystkie księgi dzielą się na cztery grupy dające się wyodrębnić jako odmienne gatunki literackie.

Grupa 1 to Pięcioksiąg, Księgi Mojżeszowe: Początku (Genesis), Wyjścia (Exodus), Kapłaństwa (Leviticus), Liczb (Numeri) i Powtórzonego Prawa (Deuteronomium). Zawierają one teksty historyczne w najszerzej rozumianym aspekcie: historię Hebrajczyków od Stworzenia świata do powrotu z niewoli egipskiej; historię tworzenia i utwierdzania wiary i przyszłej religii Boga Jedynego; historię narastania obyczajów, zwyczajów i praw; dzieje kolejnych pokoleń dwunastu głównych rodów-plemion hebrajskich; historię walk i zwycięstw – wiele z tych tematów jest ujętych z pewnymi powtórzeniami.

Grupa 2 obejmuje 11 ksiąg historycznych lub deuteronomicznych: Jozuego, Sędziów, Ruty, 2 Samuelowe, 2 Królewskie, 2 Kronik oraz 2 proroków, Ezdrasza i Nehemijasza; ich nazwy są wielokrotnie podwójne, co jest wykazane niżej w odrębnym spisie. Określenie charakteru tych tekstów należy rozumieć jako powtórzenie niektórych wątków Pięcioksięgu, ich kontynuację, rozwinięcie i utwierdzenie.

Grupa 3 to teksty literackie w liczbie 6, księgi: Estery, Hioba, Psalmy, Przypowieści Salomona, Kaznodziei Salomona i Pieśń nad Pieśniami. Każde z tych dzieł jest odrębnego charakteru; dwa pierwsze można by nazwać anachronicznie nowelami o silnym zabarwieniu etycznym; Przypowieści i Mądrości kaznodziei Salomona (Koheleta) to zbiory myśli, aforyzmów i maksym; Psalmy to poetyckie refleksje, modlitwy i skargi Salomona zaś Pieśń nad Pieśniami to religijna poezja miłosna, którą można odczytywać z bardziej świeckich lub też z głęboko religijnych pozycji.

Grupa 4 składa się z 17 ksiąg prorockich, zamykających Stary Testament; są to proroctwa kolejno: Izajasza, Jeremiasza, Treny Jeremiaszowe, Ezechiela, Daniela, Ozeasza, Joela, Amosa, Abdyjasza, Jonasza, Michaesza, Nahuma, Abakuka, Sofonijasza, Aggieusza, Zacharyjasza i Malachyjasza – wersje imion podaję za Biblią Gdańską, której używam jako głównego tekstu badań. Wszystkie księgi 4 grupy w tonie wieszczenia opowiadają o tym, co dalej czeka Hebrajczyków (na tle tego, co się już wydarzyło), ale rzeczą największej wagi jest tu umoralnienie, nawoływanie do poprawy, umacnianie wiary, walka z grzechem, napomnienia, przestrogi, groźby, wizje Sądu Ostatecznego etc. Nie są to zwyczajne teksty, lecz przynajmniej fragmentami prorockie, wizjonerskie, natchnione, mistyczne.

Jak widać rozmaitość ksiąg Starego Testamentu jest ogromna, a zróżnicowanie to wynika nie tylko z odmienności gatunkowej czy formalnej, ale także z innych, nie mniej ważnych różnic, jak odmienny czas powstania, inna osobowość autora, styl formułowania i wypowiadania myśli, dostosowanie retoryki do tematu etc. Trzeba też pamiętać, że wyliczonych 39 ksiąg Starego Testamentu to nie wszystko; ten trzon świętych tekstów obrosły jest następnymi, przede wszystkim dodatkami i interpretacjami Tory, Talmudu (Miszny i Gemary), wersji jerozolimskiej i babilońskiej, dalszymi apokryfami oraz literaturą wyrosłą z tekstów podstawowych itp.

Stary Testament opowiada historię Hebrajczyków od Stworzenia świata do i wieku przed Chrystusem, i momentami nieco jeszcze dalej. Początkowo historia ta jest dziejami człowieka od początku istnienia, potem przechodzi w wydarzenia prehistoryczne i wreszcie wkracza w czas, który jest poświadczony przez inne źródła (od xiii wieku p.n.e.), archeologiczne, materialne, pisane w innych kulturach, w niewielkiej części tylko, choć słabo, przez dające się interpretować oryginalne zabytki sztuki czy rzemiosła. Wszystko, co wiemy o sztuce antycznej innych kręgów kulturowych, od Asyrii przez Egipt, Grecję czy Persję aż do Etrusków i Rzymu, w wypadku Hebrajczyków istnieje tylko śladowo; z dwóch przyczyn: po pierwsze z powodu losów politycznych i społecznych ludu będącego w niewoli, w drodze i w walkach, a po drugie z powodu religijnego zakazu przedstawień. Główne zatem wiadomości o życiu i losach starożytnych Żydów czerpiemy właśnie ze Starego Testamentu.

Najstarsze wzmiankowane w Pięcioksięgu wypadki ziemskiej historii ludu dotyczą czasu około xviii wieku przed Chrystusem (dzieje Abrahama). Czas klasyczny, panowania Saula i Dawida, przypada na wieki xi – x. Tekst Starego Testamentu powstawał około tysiąca lat; jego zaczątki zachowały się na glinianych tabliczkach z xiii w. p.n.e., najstarsze fragmenty tekstu z wieku xii (Pieśń Debory, fragm. Księgi Sędziów), ostatnie z ii wieku p.n.e. Dalsze ogniwa, z czasów już chrześcijańskich (deuterokanoniczne) w liczbie dziesięciu, są przez jednych za kanoniczne przyjmowane, przez innych wyłączane ze Starego Testamentu.

W końcu vii w. przed Chrystusem, po reformie Jozjasza, były już zapewne gotowe w obecnej postaci niektóre z najważniejszych części Starego Testamentu (Księga Liczb; Księga Powtórzonego Prawa), dalsze ważne etapy w krystalizowaniu się tekstu przypadły na wiek vi p.n.e. W v – iv wieku była gotowa całość Pięcioksięgu oraz Księgi: Jozuego, Sędziów, Samuela, 1 Królewska, Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, Przysłów, Hioba; rozwijały się pozostałe8. I wreszcie, w ii wieku p.n.e., powstały ostatnie włączone do kanonu opowieści, Daniela i Estery.

Układ ksiąg Starego Testamentu:

Pięcioksiąg:

1. 1 Księga Mojżeszowa:

Księga Rodzaju lub Początku (Genesis) (skrót:)9 Rdz

2. 2 Księga Mojżeszowa:

Księga Wyjścia (Exodus) . . . . . . . . Wj

3. 3 Księga Mojżeszowa:

Księga Kapłaństwa (Leviticus) . . . . . .Kpł

4. 4 Księga Mojżeszowa:

Księga Liczb (Numeri) . . . . . . . .Lb

5. 5 Księga Mojżeszowa:

Księga Powtórzonego Prawa (Deuteronomium) . Pwt

6. Księga Jozuego (Josuae) . . . . . . . Joz

7. Księga Sędziów (Judicum) . . . . . . .Sdz

8. Księga Ruty (Ruth) . . . . . . . . .Rt

9. 1 Księga Samuelowa (1 Regum) . . . . .1 Sm

10. 2 Księga Samuelowa (2 Regum) . . . . .2 Sm

11. 1 Księga Królewska (3 Regum) . . . . .1 Krl

12. 2 Księga Królewska (4 Regum) . . . . .2 Krl

13. 1 Księga Kronik (1 Paralipomenon) . . . .1 Krn

14. 2 Księga Kronik (2 Paralipomenon) . . . .2 Krn

15. Księga Ezdraszowa (1 Esdrae) . . . . . .Ezd

16. Księga Nehemijaszowa

(lub 2 Ezdraszowa, 2 Esdrae) . . . . . .Ne

17. Księga Estery (Esther) . . . . . . . .Est

18. Księga Ijobwa (Iob, Hiob) . . . . . . .Hi

19. Księga Psalmów (Psalmi) . . . . . . .Ps

20. Księga Przypowieści Salomonowych

(Proverbia Salomonis) . . . . . . . .Prz

21. Księga Kaznodziei Salomona (Ecclesiastes)

lub Księga Koheleta (Kohelet) . . . . . .Koh

22. Pieśń Salomona (Canticum canticorum) . . .Pnp

23. Księga Izajasza (Esaias) . . . . . . . .Iz

24. Księga Jeremijaszowa (Ieremias) . . . . . .Jr

25. Treny Jeremijaszowe (Lamentationes Ieremiae) . .Lm

26. Księga Ezechyjela (Ezechiel) . . . . . .Ez

27. Księga Danijela (Daniel) . . . . . . . Dn

28. Księga Ozeasza (Oseas) . . . . . . . .Oz

29. Księga Joela (Ioel) . . . . . . . . .Jl

30. Księga Amosa (Amos) . . . . . . . .Am

31. Księga Abdyjasza (Abdias) . . . . . . .Ab

32. Księga Jonasza (Ionas) . . . . . . . .Jon

33. Księga Michaesza (Michaes) . . . . . .Mi

8. To właśnie czasy, kiedy powstawały w Grecji podstawowe dzieła filozoficzne z dialogami Platona na czele.

9. Skróty tytułów poszczególnych ksiąg Biblii podane za Encyklopedią Katolicką, dodatek Wykaz skrótów, Lublin 1993, s. 1.34 35

34. Księga Nahuma (Nahum) . . . . . . .Na

35. Księga Abakuka (Habacuc) . . . . . . .Ha

36. Księga Sofonijasza (Sophomnias) . . . . .So

37. Księga Aggieusza (Aggaeus) . . . . . . .Ag

38. Księga Zacharyjasza (Zacharias) . . . . . .Za

39. Księga Malachyjasza (Malachias)10 . . . . .Ml

Spora liczba powtórzeń w Starym Testamencie wynika oczywiście z długiej i złożonej historii tego świętego tekstu. Powtórzenia te odgrywają jednak ważną rolę. Przede wszystkim niektóre z nich są celowe, przyczyniają się do zapamiętania najważniejszych fragmentów, do oswojenia się z nazwami i faktami; inne pozwalają nam utrwalić wiadomości. Ale zawsze te powtórzenia są dla nas celowe: tak Księga Święta powstała, taki ma kształt i taki musi zachować. Tak właśnie mamy ją czytać, niczego nie opuszczając.

Śladem tego i w moim tekście znajdzie się kilka powtórzeń. I tak ma być. Pewne sprawy należy powtarzać, żeby docenić, zapamiętać, utrwalić.

A tak, synu mój! z tych słów się ostatecznie upomnieć możesz: albowiem składaniu wielu ksiąg końca niemasz, a wiele czytać, jest spracowanie ciała.

—— Kohelet ( 12: 13 )